“خانم راشل از کوره‌راه بیرون آمد و قدم به حیاط عقبی گرین‌گیبلز نهاد. آن حیاط بسیار سبز و خرم و تمیز بود. در یک سمت آن، تعدادی بید مجنون بزرگ و موقر و در گوشه‌ی دیگرش تعدادی اقاقیا دیده می‌شد. در هیچ‌کجای آن حیاط و باغچه، یک چوب خشک یا یک سنگ اضافی وجود نداشت. ماریلا کاتبرت به همان اندازه که خانه‌اش را جارو می‌زد، حیاط منزلش را نیز جارو می‌زد و همیشه می‌کوشید آن را تمیز و مرتب نگه دارد.”

فکر کنم کتاب “آنی شرلی” را هم که نخوانده باشید، حداقل کارتونش را دیده­اید و ماریلا یادتان هست. جملاتی که خواندید اولین توصیفی است که در کتاب از ماریلا داده شده: یک کدبانوی تمام عیار! باقی شخصیت‌های زن این کتاب با وجود همه‌ی تفاوت‌هایشان در یک خصوصیت مشترکند: پایبندی به خانواده و کدبانوگری! حتی آنی شرلی که مثلاً یک دختر امروزی است و کلی روشنفکر و تحصیل‌کرده و دانشگاه رفته، بعد از ازدواجش با گیلبرت، یک ماریلای درست و حسابی می‌شود، با شش تا بچه که تا آخر عمرش سرش با بچه‌هایش گرم است.

برویم سراغ یک کتاب جدید: “نیروی اهریمنی‌اش”. بعد از هری‌پاتر و ارباب حلقه‌ها معروفترین رمان غرب است و برنده‌ی انبوهی جایزه، از جمله جایزه‌ی کتاب سال بریتانیا.
از شخصیت‌های اصلی داستان دختربچه‌ای است به نام لایرا، زنی به نام خانم کولتر، و مردی به نام لرد عزریل. لرد عزریل -یک مکتشف و سیاستمدار- زندگیش در سفر می‌گذرد. خانم کولتر هم یک زن دانشمند و کاشف و قدرتمند است که نفوذ و قدرتش از لرد عزریل بیشتر نباشد، کمتر نیست. (که البته بخش اعظم موفقیت او به خاطر ظاهر جذاب و زیبای اوست و البته قسمتی هم مربوط به هوش و ذکاوتش.) و لایرا که در اواسط داستان متوجه می‌شود لرد عزریل پدرش و خانم کولتر مادرش هستند، در کالج جردن برای خودش بزرگ می‌شود!

حالا بیایید این شخصیت‌ها را با هم مقایسه کنیم:
آنی شرلی: که بعد از چندین سال درس خواندن و دانشگاه رفتن، ازدواج می‌کند، خانه‌دار می‌شود و سرگرم بزرگ کردن بچه؛
و خانم کولتر: یک زن جذاب و قدرتمند و بانفوذ که حتی ازدواج و بچه‌دار شدن هم مانع فعالیت‌هایش نمی‌شود.

از آنجا که رمان‌های هر عصری و هر جامعه‌ای، منعکس کننده‌ی زندگی مردم آن عصر و جامعه‌اند، می‌توان گفت آنی شرلی یک زن نمونه (و نمونه زن) سال ۱۹۰۰ است و خانم کولتر یک زن نمونه (و نمونه زن) سال ۲۰۰۰!

*

ممکن است در جامعه‌مان کتاب‌خوان کم داشته باشیم، اما فیلم‌بین نه! اگر اهل کتاب خواندن نیستید، یک مثال از فیلم‌ها می‌آوریم. مثلاً شخصیت دکتر کوین در سریال پزشک دهکده را مقایسه کنید با شخصیت پرستاران زن در سریال پرستاران. دو تفاوت عمده در آنها دیده می‌شود:

اول اینکه دکتر کوین را در شهر به عنوان پزشک قبول نکردند. حتی در محل زندگی‌اش (یک شهر کوچک یا در واقع روستا) با وجودی که همه مهارت پزشکی او را دیده‌اند، از روی ناچاری و نبود پزشک مرد برای درمان به او مراجعه می‌کنند. و او مجبور است برای تثبیت موقعیت خود به عنوان یک پزشک همواره تلاش کند. اما در سریال پرستاران، بین پرستاران زن و مرد هیچ تفاوتی (که به زن یا مرد بودنشان مربوط باشد) دیده نمی‌شود.
و تفاوت دیگر این است که دکتر کوین با وجود دغدغه‌های پزشکیش یک خانواده دارد که اگر نگوییم اولویت اول زندگی اوست، حداقل به اندازه‌ی شغلش برایش اهمیت قائل است. اما در سریال پرستاران تقریباً هیچ خانواده‌ای دیده نمی‌شود. (غیر از شارلوت که ازدواج کرده و بچه­دار شده، اما نمی­دانم بچه­ی چندماهه­اش را چه کسی بزرگ می­کند؟! چون شارلوت همچنان مشغول به کار است!)

*

القصه… مقصودمان از این کتاب و فیلم تعریف کردن‌ها، یادآوری واقعیتی بود که همه‌مان به آن یقین داریم: متفاوت بودن زن غربی امروز با زن غربی یک قرن پیش؛ از نظر نوع پوشش، موقعیت اجتماعی، نقشش در خانواده (البته اگر خانواده‌ای وجود داشته باشد!)، میزان تحصیلات، حقوق خانوادگی و اجتماعی و سیاسی،… .
و آنچه این تفاوت را تأمل‌برانگیز می‌کند این است که این تغییرات اساسی و عمیق، نه در طی هزاران سال که تنها در کمتر از یک قرن رخ داده است. بنابراین نمی‌تواند به خودی خود و فقط در اثر گذشت زمان اتفاق افتاده باشد، قطعاً حرکت آگاهانه‌ای در کار بوده است.

قدیم‌ها می‌گفتند اگر سنجاقکی در گوشه‌ای از دنیا بال بزند، در گوشه‌ی دیگری طوفان برپا می‌شود. تازه آن قدیم‌ها بود، الآن که ناسلامتی عصر ارتباطات هم هست!
ممکن نیست این همه تغییر و آن هم در یک محدوده‌ی بسیار وسیع از دنیا، همان جا بماند. بی‌شک دامنه‌اش به ایران خودمان هم می‌رسد –و یقین بدانیم که رسیده است!-

همه‌ی عقلا (که ما و شما هم جزوشانیم!) تصدیق می‌کنند که وقتی موج تغییرات دارد بهمان می‌رسد، باید موضع خودمان را در مقابلش اعلام کنیم. موج برای برخورد به ساحل، از آن اجازه نمی‌گیرد، برخورد می‌کند و تأثیرش را هم می‌گذارد. اگر این موج با خود مرواریدی بیاورد، نه تنها نباید مانعش شویم که خودمان هم راه را برای پیش‌روی‌اش بازتر کنیم. و اگر از نوع ویران‌کننده است، باید دیوار حایلی بسازیم تا ساحلمان را حتی خیس هم نکند.